در چه دين و آيين هستى و اين قسم سؤال بسيار زشت و ناپسند است . رسالهء يك كلمهء ، مطلوب عامه واقع شد و در سال 1323 كه انجمن مخفى تشكيل گرديد كتاب و راهنماى سياسى آن انجمن به‌شمار مىرفت ناظم الاسلام كرمانى كه خود از اعضاى مؤسس آن انجمن بود ، مىنويسد « نوشته‌هاى مستشار الدوله براى اعضاى انجمن مخفى ، سرمشقى وافى بود ، و درواقع دستور العملى بود كه از آن قرار رفتار مىشد . . . » « 1 » مستشار الدوله در دورهء شدت استبداد ناصر الدينشاه كه اداى كلمه « قانون » گناه نابخشودنى بود ، در دفاع از اصول آزادى و مساوات و سلطنت مشروطه ، از پاى نايستاد . در سال 1306 كه كارگزار مهام خارجهء آذربايجان بود نامه مفصلى ، توسط حسنعلى خان گروسى ، پيشكار آن ايالت ، به مظفر الدّين ميرزاى وليعهد نوشت كه در آن ، به بيان افكار خود پرداخته و از حكومت استبدادى و رواج فساد در پايتخت ، انتقاد كرده است و حل اختلافات مملكتى و ايجاد قانون و برقرارى آزادى و مساوات و تغيير سلطنت استبدادى را به مشروطه ، لازم شمرده و خواستار قانون اساسى گرديده است . . . » « 2 » رفتار وحشيانهء عمّال ناصر الدينشاه سخنان مستشار الدوله سخت و تند بود ، و با مزاج دربار ناصر الدينشاه ، خاصه در آن ايام كه دورهء شدت استبداد بود ، هيچ سازگارى نداشت . نويسندهء با شهامت « يك كلمه » به زندان افتاد و به قزوين تبعيد شد . يك كلمه را آنقدر بر سرش كوفتند كه بر اثر عوارض آن چشمانش آب آورد و چند سال بعد در 1313 درگذشت . . . خلق تشييع جنازهء بزرگى از او كردند ، گويى عكس العمل و انفعال اكثريت مردم ، عليه جور و بيدادگرى شاه بود . . . » « 3 » مستشار الدّوله با حسن نيت فراوانى كه داشت در نامه سابق الذكر كه به سال 1306 به مظفر الدين ميرزا وليعهد نوشته بود ، مشكلات كار دولت و ملت ايران را به تفصيل بازگو مىكند و راه علاج دردها را نشان مىدهد . اينك ، جمله‌يى چند از اين نامه تاريخى را نقل مىكنيم : « . . . ممالك وسيعهء ايران كه وطن اصلى و خانهء واقعى شاهنشاه اسلام است ، به عقيدهء كافهء سياسيون در محل خوف و خطر است زيرا ، كه ترقيات شديد السرعهء همسايگان و افعال و اعمال خودسرانه و بىباكانهء درباريان ، قواى چندين هزار ساله دولت

--> ( 1 ) . تاريخ بيدارى ايران ، ص 177 ، چاپ دوم . ( 2 ) . همان كتاب ، ذيل صفحات 204 - 186 . ( 3 ) . فكر آزادى ، ، از ص 189 - 198 .